Cách làm Trà Ướp Hoa Bưởi tại nhà

Cách làm Trà Ướp Hoa Bưởi tại nhà

” Trà Ướp Hoa Bưởi rất quen thuộc với các gia đình Hà Nội nơi có những vườn bưởi Diễn danh tiếng,giống bưởi ta hoa nhỏ … “

Cách làm Trà Ướp Hoa Bưởi tại nhà

Cách làm Trà Ướp Hoa Bưởi tại nhà

Hoa Bưởi một loại hoa thân thuộc với người Việt Nam, có thể nói hoa bưởi được sử dụng rất nhiều trong cuộc sống hàng ngày,nhất là trong các món ăn thức uống quen thuộc như : Trà Ướp Hoa Bưởi, làm bánh trôi ,làm bột sắn dây,sản xuất tinh dầu … Trong đó tinh tế nhất vẫn là sử dụng Hoa Bưởi để Ướp Trà .

Trà Ướp Hoa Bưởi rất quen thuộc với các gia đình Hà Nội nơi có những vườn bưởi Diễn danh tiếng,giống bưởi ta hoa nhỏ,quả bé xinh xinh nhưng hương thơm ngào ngạt mỗi khi xuân về . Hôm nay Trà Thuần Việt sẽ chia sẻ với mọi người về cách ướp Trà Hoa Bưởi tại nhà để cùng Thưởng Trà cùng với gia đình và bạn bè .

Mua hoa bưởi ở đâu ?

Hoa bưởi nở rộ vào thời điểm sau tết cuối mùa xuân,thời tiết nồm ẩm . Vào thời gian này các bạn có thể mua được hoa bưởi ở các bà các chị bán hoa rong hoặc trong các chợ ở Hà nội,Cầu kỳ hơn nữa bạn có thể về diễn xin mua hoa bưởi tươi hơi khó khăn đấy nhưng chắc cũng có người trồng bưởi diễn hái cho bạn từ các cây bưởi mới bói hay bưởi chua . Ngoài ra nếu bạn ở miền nam thì miền tây cũng là vùng trông rất nhiều bưởi nên việc mua hoa chắc cũng không khó khăn lắm .

 

Hoa Bưởi Ướp Trà

Hoa Bưởi Ướp Trà

 

Chuẩn bị Trà khô để ướp hoa bưởi

Tốt nhất các bạn nên dùng Trà Tân Cương loại tốt để ướp hoa bưởi để sản phẩm cuối cùng có nước xanh, hậu vị tốt . Nên dùng trà cũ nhưng phải xanh không đỏ nước vì trà mới dễ có mùi hăng lấn át mùi thơm của hoa bưởi .

Tỷ lệ trà khô ướp với hoa bưởi là : 1kg trà khô ướp với 300 gram hoa tất nhiên nếu bạn muốn trà thành phẩm đậm hay nhạt hương hơn thì có thể tăng giảm lượng hoa một chút là được nhưng không nên nhiều hoa quá nhé .

Bắt đầu Ướp Trà Hoa Bưởi

Phần nguyên liệu để ướp trà đã chuẩn bị xong giờ ta bắt tay và sơ chế hoa bưởi trước khi cho vào ướp cùng trà . Bạn cần dùng kéo cắt bỏ nhụy của hoa bưởi vì phần này chứa nhiều nước khi ướp vào trà rất dễ thối nhũn, làm cho trà bị đỏ nước và có mùi thiu . Nhưng nhụy hoa bạn nên để riêng không nên vứt bỏ vì nó chứa lượng tinh dầu rất lớn, bạn có thể cho vào nồi đổ nước sâm sấp và đun sôi khoảng 5 phút, rồi chắt lấy nước cốt dùng pha nước tắm cho cả nhà . Rất là thơm .

Sau đó chuẩn bị một chiếc hộp giấy các tông nhỏ  hoặc nồi cũng được dùng giấy bản hoặc giấy báo lót một lượt phía trong mục đích để hút bớt ẩm trong quá trình ướp . Đầu tiên ta rải một lớp trà mỏng sau đó đến một lớp hoa mỏng cứ thể đến khi hết hoa hoặc trà . Cuối cùng bạn phủ tiếp một lớp giấy bản hay giấy báo lên trên rồi đạy nắp lại .

 

tra uop hoa buoi tu nhien

 

Thông hoa khi ướp Trà Hoa Bưởi

Đây là quá trình rất quan trọng trong quá trình ướp trà,bởi vì khi ướp trà nếu ta để nguyên không đảo thì hoa với trà sẽ bị hấp hơi, làm cho nhiệt độ của khối trà tăng lên làm cho trà bị đỏ nước và thiu trà . nên trong quá trình ướp trà ta phải đảo trà ( gọi là Thông Hoa ) để cho trà bay bớt hơi ẩm, quá trình đảo trà này  phải thực hiện khoảng 3 tiếng 1 lần trong cả thời gian ướp trà là khoảng 8 đến 10h .

Sau khi đủ thời gian ướp trà ta tiến hành sàng hoa,nhặt hoa ra khỏi trà và bắt đầu sấy trà

Sấy khô Trà Hoa Bưởi

Chuẩn bị một chiếc chảo gang lớn hoặc chảo lớn dùng trong gia đình, rửa sạch chảo,lau khô cho lên bếp đun lửa nhỏ cho chảo nỏng nhưng tốt nhất bạn nên dùng than hồng sắp tàn để rang trà, tuyệt đối không dùng lửa lớn do nóng vội khi rang trà vì rất dễ bị cháy trà hỏng cả mẻ trà

Bạn cho trà vào chảo rang nhẹ đều tay tránh làm gãy cánh trà, thi thoảng nhớ dùng tay để cảm nhận nhiệt độ trà rang trong chảo , nhiệt độ tốt nhất là khoảng 90 đến 100 độ C . Ta sẽ rang trà trong khoảng 20 phút đến khi bóp nhẹ và nghiền cánh trà khô trên tay thì trà vụn không dính trên tay là đạt yêu cầu .

Trà rang xong đã đủ độ khô ta rải đều lên giấy bản thành một lớp mỏng cho trà nguội tự nhiên rồi mới cất trà vào trong hũ đựng trà để dùng dần .

Yêu cầu thành phẩm của Trà Ướp Hoa Bưởi

Trà khô cánh trà không bị gãy vụn , nước trà xanh ánh vàng,hương thơm nhẹ nhàng của hoa bưởi, uống đến khi trắng nước trà vẫn còn hương .

* Chú ý khi Thưởng Trà :

Trà Ướp Hoa Bưởi và các loại trà ướp hoa nói chung cần phải có cách pha trà riêng, tuyệt đối không được Ngâm Trà vì khi ngâm trà nước trà sẽ gắt và hương trà bị nồng . tốt nhất là ta chỉ ngâm trà trong khoảng 10 đến 20 giây mỗi lần rồi rót hết trà trong ấm ra chén, ở các tuần trà tiếp theo khi ngâm trà ta cộng thêm khoảng 5 giây mỗi lần .

Chúc các bạn có những giây phút vui vẻ bên ấm trà cùng gia đình .

 

Trà Thuần Việt

 

 

 

Bạn muốn mua Trà Ướp Hoa Bưởi

arrow-down-red

dat-hang

Cách làm sạch và khử mùi Ấm Tử Sa mới mua

Cách làm sạch và khử mùi Ấm Tử Sa mới mua

” Ấm Tử Sa là một trà cụ không thể thiếu đối với người yêu trà, hiện nay phong trào chơi Ấm Tử Sa đang nở rộ . Chúng ta có thể dễ dàng mua được một chiếc ấm tử sa tốt ở các cửa hiệu trà … “

Cách làm sạch và khử mùi Ấm Tử Sa mới mua

Cách làm sạch và khử mùi Ấm Tử Sa mới mua

ấm tử sa đẹp nhất

 

 

Ấm Tử Sa là một trà cụ không thể thiếu đối với người yêu trà, hiện nay phong trào chơi Ấm Tử Sa đang nở rộ . Chúng ta có thể dễ dàng mua được một chiếc ấm tử sa tốt ở các cửa hiệu trà ở các thành phố lớn như Hà Nội hay TP HCM .

Người có tiền thì mua những chiếc ấm tử sa mới đặt hàng của các nghệ nhân nổi tiếng, người khác thì mua lại ấm cũ của những người chơi ấm khác bán lại với giả cả hợp lý hơn . Nhưng có một điều rất quan trọng mà nhiều người chơi ấm không chú ý là cách làm sạch ấm,sạch mùi đất mới của ấm tử sa mới . Còn với ấm tử sa cũ thì có một vấn đề khác là mỗi người có một sở thích uống một loại trà riêng nên vấn đề đặt ra là ta phải khử đi mùi trà cũ của chiếc ấm mới mua để không ảnh hưởng đến mùi trà của loại trà mà chúng ta hay dùng.

Các cách  làm sạch và khử mùi ấm tử sa thì giang hồ có lưu truyền rất nhiều cách từ đơn giản đến phức tạp với các nguyên liệu như đậu hũ , mía … và có những cách rất mất thời gian như ngâm ấm trong nước tinh khiết trong bao nhiêu ngày và bao nhiêu lần để ấm thôi hết chất bẩn ra ….

Sau đây chúng tôi xin hướng dẫn các bạn cách làm sạch và khử mùi Ấm Tử Sa mới mua đơn giản và nhanh nhất :

 

Làm Sạch và Khử mùi Ấm Tử Sa mới :

 

Ấm Tử Sa mới mua ta cần rửa sạch bụi bẩn,nhìn xem bên trong lòng ấm,vòi ấm,lưới lọc  có còn các hạt đất,vụn đất … thừa lại trong quá trình nung và sản xuất ấm hay không, nếu có thì có thể dùng giấy giáp mịn đánh nhẹ hoặc dùng giũa cà nhẹ đối với phần vòi ấm hoặc lưới lọc . Nhớ là nhẹ tay không rất dễ bị sứt ấm . Xong ta rửa sạch lại bằng nước lạnh .

tiếp theo ta cho ấm vào trong nồi đổ nước cho vừa đủ ngập ấm nhớ bỏ nắp ấm và ấm riêng ra, rồi bắc lên bếp đun sôi . các lưu ý trong phần luộc ấm này là khi nước sôi phải vặn nhỏ lửa để nước trong nồi sôi nhẹ nếu nước sôi mạnh có thể đẩy ấm,nắp ấm va vào thành nồi gây nứt vỡ . Một điều rất quan trong nữa là nên cho ấm vào nước lạnh rồi mới đun sôi lên từ từ không được đun sôi nước mới cho ấm vào vì một vài loại đất tử sa rất nhạy cảm với nhiệt độ thay đổi đột ngột nên bị nứt vỡ . Ta giữ nước sôi lăn tăn trong thời gian từ 1 đến 2h tùy vào giá ga đắt hay rẻ ^^ vợ có càm ràm hay không T_T

Sau khi đun sôi xong ta vớt ấm ra lau bằng khăn khô rồi để nguội .

Công đoạn tiếp theo là luộc ấm , vâng ! vẫn là luộc nhưng lần này ta luộc với trà, chọn loại trà mà ta định sử dụng với chiếc ấm này nhé cũng cho lượng nước vừa đủ ngập ấm,rồi đun sôi độ lửa và thời gian đun cũng như trên nhưng khi nước sôi thì ta bỏ trà vào , bỏ trà ít hay nhiều cũng phụ thuộc vào giá trà nữa ^^ nói chung là vừa đủ thôi nhớ dùng cái gắp trà nhét thêm ít trà vào bên trong ấm khi đun nhé .

Sau khi luộc ấm với trà đủ thời gian ta không vớt ấm ra ngay mà cứ để nguyên trong nồi cho đến khi nước trà nguội hẳn mới vớt ấm ra . lau khô và giờ ta đã có thể bắt đầu dùng ấm rồi .

Mẹo nhỏ : Ấm Tử Sa sẽ rất nhanh lên nước,lên màu  khi sử dụng với các loại Trà Tân Cương loại tốt , tin tôi đi bạn cứ thử xem sẽ thấy hiệu quả .

 

Xem thêm ảnh cho dễ hình dung nhé :

 

luộc khử mùi Ấm Tử Sa mới

Luộc khử mùi Ấm Tử Sa mới

 

Khử mùi và làm sạch Ấm Tử Sa cũ :

 

Đối với ấm tử sa cũ ta không biết là chủ cũ đã sử dụng với loại trà nào hay họ dùng với đủ loại trà trên một ấm tệ hơn nữa là còn để lâu không dùng nên còn có mùi mốc nữa nên khử mùi trà cũ là rất quan trọng .

Điều thứ 2 là cao trà : với vài người thì ấm càng bám cao trà nhiều thì càng thích nhưng với quan điểm cá nhân của tôi thì uống trà ấm chén phải sạch sẽ mà ấm tử sa càng dùn lâu càng bóng ấm tử sa sạch mới phô hết cái đẹp của chất đất. Nên ấm cũ bán cao trà thì phải làm sạch nhưng bằng cách nào ?

Rất đơn giản :”  Kem đánh răng ” mà tốt nhất thì ta cứ dùng loại P/S loại thường là được rồi . Cần thêm một chiếc bàn chải cũ lông mềm nữa, ta quết kem đánh răng và dùng bàn chải cọ nhẹ nhàng thì cao trà sẽ đi sạch nếu ấm bẩn quá thì kết hợp với nước ấm và cọ kỹ càng hơn .

Bạn yên tâm là kem đánh răng rất nhanh mất mùi nhất là sau khi luộc,tráng với nước sôi vài lần . nhưng cũng không nên lạm dụng vì mỗi lần dùng kem đánh răng cọ ấm là bạn phải khử mùi,luộc ấm,luộc trà lại rất mất công .

 

Lưu ý lớn : Tuyệt đối không được dùng bất kỳ một loại hóa chất như nước rửa bát hoặc thứ gì đó tương tự để rửa ấm vì mùi những loại này khi thấm vào ấm rất khó khử thậm chí là không thể ,trừ khi bạn muốn uống Trà Móc Câu hương sunlight .

 

Ấm sau khi được cọ sạch cao trà ta tiếp tục tráng nước sôi vài lần rồi luộc nước sôi như làm với ấm mới ở trên . Có thể luộc ấm 1 hoặc vài lần đến khi ngửi ấm hết mùi của kem đánh răng là được .

Bước tiếp theo cũng như làm với ấm mới là luộc với loại trà mà sẽ sử dụng với ấm . sau đó ta có thể yên tâm thưởng trà được rồi .

đây chỉ là cách khử mùi và làm sạch ấm tử sa một cách thông dụng , nếu bạn biết phương pháp nào tốt và tiện lợi hơn hãy email cho chúng tôi để cùng chia sẻ với mọi người .

 

 Trà Thuần Việt

Sản xuất Trà ở Tân Cương xưa và nay

Sản xuất Trà ở Tân Cương xưa và nay

” Các cụ nhà ta ngày xưa sao trà bằng chảo gang và đánh hương bằng chảo đồng,do làm bằng chảo nên sản lượng mỗi lần làm cũng không được nhiều … “

Sản xuất Trà ở Tân Cương xưa và nay

Sản xuất Trà ở Tân Cương xưa và nay

Trà Tân Cương danh trà đất việt nổi tiếng khắp cả nước,nhưng chắc cũng không ít lần bạn thắc mắc trà tân cương ngon như vậy nên sản xuất trà ở Tân Cương chắc cầu kỳ lắm.

Nhân hôm nay nhàn tản ngồi pha ấm Trà Móc Câu Tân Cương ta cũng bàn luận về sản xuất trà ở Tân Cương xưa và nay .

Đầu tiên là sơ bộ cách làm trà của người dân vùng Tân Cương xưa :

Nói là xưa nhưng thực ra cũng không như trong trong truyện cổ tích là xưa thật là xưa đâu các bạn ạ , vì vùng Trà Tân Cương mới được hình thành cách đây chưa đến 100 năm và giống trà có nguồn gốc từ vùng trà Bạch Hạc – Phú Thọ vì thế giờ mới có tên một dòng trà đặt tên là Trà Bạch Hạc là vì thế . Thực ra những điều ta bàn về cách làm trà của người Tân Cương xưa cũng chỉ là bản thân tôi được các cụ cao niên ở vùng Trà Tân Cương kể lại chứ cũng chưa được một lần diện kiến cách làm trà này, Cụ thể như sau :

đầu tiên là cách trồng trà cũng khác bây giờ những cây trà tân cương xưa được tạo tán lớn hơn bây giờ nhiều to như cái nia ( theo cách gọi miền bắc ) và cao tầm ngang ngực thậm chí trẻ con có thể trèo lên tán mà nằm cũng được . Sau đó là cách hái trà thì cũng một tôm 2 lá như chúng ta ngày nay và chọn hái lúc trời khô ráo,không bị nắng gắt . Trà hái về được tãi ra sàn sạch và cho vào sao ngay càng sớm càng tốt nếu không sẽ bị lên men làm đỏ nước các cụ gọi là trà sao suốt .

 

 

trà tươi mới hái về

trà tươi mới hái về

sao trà bằng chảo gang ở tân cương

sao trà bằng chảo gang ở Tân Cương

 

Các cụ nhà ta ngày xưa sao trà bằng chảo gang và đánh hương bằng chảo đồng,do làm bằng chảo nên sản lượng mỗi lần làm cũng không được nhiều như ngày nay nhưng bù lại chất lượng trà rất tốt. Cũng vì dùng chảo gang là chính khá là vất vả nhất là các bà các chị lúc sao phải ngồi dựa một bên hông vào chảo để sao nên các cụ kể lại là tuyển vợ phải kiếm cô nào bên hông chai cứng thì chứng tỏ cô ấy hay lam hay làm.chuyện vui vậy thôi dù dùng chảo hay máy thì quy trình cũng phải qua các bước sau đây :

- Làm héo trà hay kỹ thuật còn gọi là diệt men : cho lá trà tươi vào chảo dùng lửa lớn xào trà liên tục đến khi cánh trà tươi mềm ra bẻ ngang mềm oặt không gãy để đến khi vò không vị vụn là đạt yêu cầu

- Vò trà : cho trà đã làm héo đang rất nóng ra cái nong hay nia lớn rồi dùng tay vò cho lá trà dập và xoăn lại đây là phần quyết định cánh trà có nhỏ đẹp hay không là do tay nghề người vò

- Sao khô : cho trà đã vò vào chảo gang sao cho đến khi khô lúc này không được dùng lửa lớn mà phải dùng lửa vừa phải nếu không dễ cháy trà,sao cho đến khi cánh trà khô,màu đen thơm nhẹ là đạt yêu cầu, ta lại đỗ trà ra nong tãi mỏng để trà nguội thường thì độ ẩm của trà khô đạt yêu cầu là 3 đến 5%

- Xảy mạt trà : công đoạn này cũng rất quan trọng là sàng bỏ các mạt trà nếu không lúc đánh hương mạt trà sẽ cháy khét làm hỏng cả mẻ trà

- Đánh hương : đây là công đoạn tạo ra hương vị đặc trưng của trà Tân Cương và là công đoạn quan trọng nhất đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm lâu năm nếu không sẽ rất dễ cháy trà . Ở công đoạn này nhà nào có điều kiện sẽ dùng chảo đồng vì chảo đồng kiểm soát nhiệt tốt hơn chảo gang, lửa lúc đánh hương thì thì phải dùng than hồng thôi chứ không được dùng lửa lớn.

Có người nói là ở công đoạn đánh hương này để làm cho trà có màu mốc phần trắng bao phủ cánh trà thì người ta dùng bẹ chuối bôi đều lên chảo cái này thực ra là bí quyết từng gia đình nên chưa được kiểm chứng .

Tiếp đến ta cho chảo lên bếp làm nóng chảo cho trà khô vào sao đều tay đến khi ngửi thấy mùi hương thơm cốm của trà bốc lên cánh trà phủ lớp mốc cau là đạt yêu cầu . nói thì dễ vậy thôi chứ khó lắm nên người đánh hương thường là người có kinh nghiệm làm trà nhất trong gia đình .

- sàng xảy mạt trà và đóng gói : công đoạn cuối là sàng xảy mạt trà lần nữa và đóng gói bảo quản . ngày xưa chưa có túi nilon nên các cụ nhà ta thường chứa trà chưa đánh hương vào chum nút lá chuối khô đạy kín đến khi nào giao hàng cho khách mới bỏ ra đánh hương để trà đến tay khách hàng được tốt nhất .

Sau thời kỳ dùng chảo đồng và chảo gang thì có một thời kỳ bao cấp người tân cưng dùng một miếng thép lớn xây bo xung quanh làm chảo và lúc xào thì dùng một cái cào lớn để xào trà . nghe các Bác các chú ở Tân Cương kể lại thì cách làm trà này cũng cho trà chất lượng rất tốt,sản lượng một mẻ tốt hơn chảo gang . Có Bác còn nói vui thời kỳ ngăn sông cấm chợ này bán trà phải đút vào trong bụng đi bán giấu khách hàng thì tranh nhau mua không có mà bán . May quá giờ thì alo một cái có người đen trà đến tận nhà chỉ sợ không có tiền mua thôi vì trà ngon đâu có rẻ .

tiếp tục ta bàn đến cách làm trà của người Tân Cương ngày nay :

Ngày nay do yêu cầu về sản lượng lớn nên người dân tân cương dùng nhiều loại máy xào trà và chảo gang với chảo đồng gần như tuyệt chủng, chỉ còn lại loại chảo gang chạy điện nhưng cũng không phổ biến lắm . Nhưng vì máy móc sản xuất trà đâu có rẻ nên giờ ta vào nhiều gia đình ở Tân Cương mặc dù nhà có cả vườn trà to nhưng phải chạy sang hàng xóm xin trà khô tiếp khách vì chảo bán sắt vụn hết rồi còn đâu làm gì có gì mà xào trà . Vườn trà thì chỉ bán lại trà tươi cho các chủ lớn , buồn ghê !!!

 

sao trà bằng lồng

sao trà bằng lồng

 

Máy xào trà bây giờ chủ yếu là loại làm bằng inox nhìn y chang cái máy trộn bê tông đốt bằng than củi người ta hay gọi là sao lồng và có hệ thống thông gió rất tốt nên trà thành phẩm ít khi bị ám mùi khói như xưa . Nhà nào giàu hơn thì mua loại máy cũng có hình dáng như vậy nhưng đốt bằng ga và điều chỉnh nhiệt độ bằng bảng điều khiển điện tử, loại máy này khá là đắt máy mới cũng hơn 130 triệu một chiếc nhưng được cái trà làm ra chất lượng rất tốt vì kiển soát được nhiệt độ cực tốt trà khó bị quá lửa hơn .

 

vò trà

vò trà

Trà Tân Cương sau khi vò

Trà Tân Cương sau khi vò

trà khô chưa đánh hương vừa ra lò

trà khô chưa đánh hương vừa ra lò

 

Công đoạn vò trà giờ cũng có máy vò,vò máy này rất dễ chỉ cần canh đúng thời gian vò là được tùy theo yêu cầu cánh trà to hay nhỏ , nên việc cho trà vào máy vò thường lại do trẻ em làm còn đánh hương với xào trà là việc của các ông bố .

Tuy dùng máy nhưng các bước hái trà ,sao trà cũng giống như các cụ nhà ta xưa chỉ thêm cái nữa là công đoạn bảo quản trà giờ có máy hút chân không, loại máy lớn có thể hút được túi 50kg một lần không sợ trà bị ẩm nữa .

Đến đây chúng ta có một câu hỏi lớn là :

Sao trà theo cách cũ dùng chảo gang với sao lồng cách này cho trà thành phẩm ngon hơn ?

Câu hỏi này khá là khó trả lời vì phụ thuộc vào cảm nhận của từng người , nhưng sau khi tham khảo ý kiến của mọi người được nếm thử cả 2 loại trà được sao bằng 2 cách khác nhau trong hội thi sao trà tổ chức hàng năm ở Tân Cương thì thực sự là không khác nhau thậm chí sao bằng máy loại hiện đại còn cho trà ngon hơn do không bị mùi khói ám vào trà. Nhưng  có người còn nói ngày xưa bao cấp ngăn sông cấm chợ trà ngon hiếm như sao sa chủ yếu là trà bồm nên có được một ấm trà móc câu là tuyệt đỉnh,miếng ngon nhớ mãi ,và cái này đúng là kỷ niệm khó quên nên cái gì ở quá khứ ăn sâu vào tiềm thức thì bây giờ dù có ngon đến đâu cũng không bằng được ngày xưa. Kiểu như các bác bộ đội về hưu cứ bảo lương khô bay ngày xưa ngon hơn bây giờ bán ở siêu thị nhiều là vì thế . Vậy nên mọi sự so sánh chỉ là tương đối .

Bây giờ chúng ta đã có cái nhìn khái quát về cách sản xuất trà ở Tân Cương , hẹn gặp lại các bác ở các bài viết sau về Trà Tân Cương em phải uống trà tiếp không thì nguội ngắt mất .

 

Trà Thuần Việt

 

Trà Quê

Trà Quê

” Ấm trà quê, cạn nước. Tôi chiêu thêm chút nước giếng đá ong đun sôi vào ấm, hương trà lần nữa ngào ngạt xung quanh, hương Trà….Quê đó “

Trà Quê

Trà Quê

 

Lâu quá mới gặp lại cháu, nơi Bố mẹ tôi sơ tán năm nào vì máy bay Mĩ ném bom bắn phá. Cháu pha ấm trà Quê, tuy không xa vùng Trà Tân Cương Thái Nguyên là mấy, nhưng hương vị của thứ Trà này vẫn riêng, vẫn rất Quê, gợi cho tôi nhớ lại tuổi thơ học trò vùng đồi núi!

Hồi ấy tôi còn nhỏ lắm. mới học lớp 7. Máy bay Mĩ hàng ngày mang bom đến ném xuống Thành phố của tôi, chúng tôi phải học ban đêm bằng đèn dầu, ban ngày theo Bố Mẹ đi sơ tán xa Thành phố .

   Vất vả và nguy hiểm quá, vì hàng ngày tôi và các bạn tôi phải đi qua vùng bom đạn của Mĩ, nên Bố Mẹ tôi chuyển hẳn gia đình về vùng đồi núi xa Thành phố. Sống trên quả đồi vùng trung du, Bố tôi bắt đầu ươm cây chè Tân Cương! Nhân chuyến đi công tác, Bố tôi xin hạt chè tận Núi Guộc Tân Cương ( ngày nay là địa danh Xóm Guộc ) mang về ươm. Hai bố con tôi, cưa ống nứa ra thành từng đoạn ngắn, cho đất mùn trộn đều với phân chuồng hoai vào ống nứa, cẩn thận đặt hạt chè già vào trong ống. Xếp các ống nứa thành hàng lối dưới bóng râm mát của cây vải thiều. Hàng ngày tưới ẩm cho chúng mong ngày nảy mầm.

 

vườn trà ở tân cương

   Rồi Bố Mẹ và tôi tranh thủ chủ nhật, cuốc sới, đánh rãnh, bỏ phân. Tôi vừa đi học, vừa giúp Bố Mẹ làm vườn, sáng ra phải bẻ cành cây xanh phủ lên trên các luống đất…ngụy trang. Dân làng họ vẫn lo sợ, máy bay Mĩ nhầm tưởng là trận địa quân sự mới. Thế mà sau khi chè nẩy mầm, đã đặt ngay ngắn trên các luống đất, không còn mầu đất mới nữa, nhưng máy bay Mĩ vẫn rẹt qua vùng đồi chúng tôi, quẳng vài quả bom nổ tung tóe, may không ai bị thương.

    Đất đỏ trung du, mảnh bom rơi tứ tung phủ cả lên các luống chè non xanh. Bố mẹ tôi lại cần mẫn thu gom các mảnh bom, đạn. Chiều chiều xách nước từ cái ao cạn chân đồi tưới mát cho mầm chè xanh bé nhỏ!
    Những luống chè vẫn vươn xanh, lớn lên mặc khói bom đạn hàng ngày, mặc tiếng còi ủ báo động máy bay Mĩ xâm phạm bầu trời!

   Bố hướng dẫn tôi, lấy đất sét trộn đều với trấu, giấy bản, rơm băm và vôi xỉ đắp một cái lò sao chè to ở đầu trái nhà. Bố tôi đạp xe đạp từ lúc ông mặt trời còn đang ngủ, sang chợ thành phố để mua một cái chảo gang to đùng. Bố tôi về đến nhà cùng cái chảo, mồ hôi ướt đầm lưng áo, trong lúc tôi còn ngái ngủ. Khiêng cái chảo gang nặng ịch, nhìn Bố, thương quá, thầm căm ghét máy bay Mĩ, vì chúng mày mà Bố tôi vất vả dậy sớm, đi xa.

    Thế rồi ngày hái lứa chè đầu tiên cũng đến. Tối hôm trước Bố tôi dặn dò cách hái chè, cách sao chè và đặc biệt ngày mai dậy sớm, ăn sáng thật no, hái chè sớm, trước khi mặt trời lên cao, chè mất nước, bị héo ôi…và cũng đề phòng máy bay Mĩ ném bom bắn phá….

     Bố Mẹ tôi và tôi hái đến gần 9 giờ thì hết cả vườn chè nho nhỏ, những búp chè đầu: “Một Tôm, hai lá; Một Cá, một chìa”, xanh mơm mởn, óng ánh mầu sương ban mai đầy ắp cả hai cái nong to giữa nhà.

    Nghỉ ngơi chút xíu, Bố tôi lại ra nhóm bếp lò. Tôi lễ mễ ôm củi bỏ lò, đổ nước vào chảo gang, để bố tôi rửa sạch chảo trước khi cho chè tươi vào.

    Những ngọn, búp chè gặp nhiệt độ nóng của chảo gang, tái chín, hơi nước bốc lên nghi ngút, mặt Bố tôi cũng ửng đỏ, mồ hôi ướt nhòe cặp kính lão. Tôi lấy chiếc quạt lá quạt lấy, quạt để mong cho những giọt mồ hôi kia bay đi, để cặp kính lão của Bố trở lại trong suốt…Thấy mặt tôi cũng lấm tấm mồ hôi, Bố tôi cười và nhắc tôi mang cái lia to ra để đựng chè đã tái đúng …. độ.

 

sao trà bằng chảo gang ở tân cương

     Những búp chè tươi tai tái, nóng hổi được rải đều trên cái lia to đan bằng tre. Bố tôi, rồi cả mẹ tôi dùng đôi tay vò đi, vò lại, búp chè mềm mại, xoắn lại với nhau, tiết ra một thứ nước xanh rờn, chát xít….Tôi cũng thò đôi tay bé tí, để học cách vò chè, nhưng nóng quá, đành ngồi quan sát những búp chè tươi xanh mơm mởn, nay xanh tái, xoắn dẻo vào nhau dưới bàn tay chịu nóng thần kì của Bố Mẹ tôi….

 

Trà Tân Cương sau khi vò

      Tôi cùng Bố tôi khiêng lia chè đã vò xong đổ vào chảo gang sạch, nóng. Bố tôi đảo nhanh, đều hai chiếc đũa cả vào những ngọn chè đang xoắn vào nhau! Chúng nhảy múa, quyện xoắn vào nhau, rồi tởi bung ra, rồi lại quyện vào nhau! Nhiệt độ của chiếc chảo gang tăng lên, giảm xuống theo sự điều khiển của đôi tay Bố tôi : “….Phải biết canh chừng ngọn lửa, để đủ nhiệt, đúng lúc, cho chè không ôi, ngái vì thiếu nhiệt, không cháy, khét vì thừa nhiệt….”, Bố tôi gạt mồ hôi trên trán, giải thích cho tôi hiểu. Nhìn Bố tôi thương quá, tôi quạt lia, quạt lịa mong cho những giọt mồ hôi trên Bố tôi bớt đi. Bố tôi cười và nói:

- Thôi con ạ, đừng quạt nữa! Vừa mất nhiệt cho chảo, mặt khác Bố không ngửi được hương chè, mùi của chè, làm sao mà điều khiển chế độ nhiệt được.

       Ồ khó vậy sao! Khi sao chè, còn phải dùng mũi ngửi để kiểm tra chất lượng, hương của Trà….

       Mẹ tôi mang chiếc khăn mặt đã được nhúng ướt lạnh giếng đá ong, vắt lên đôi vai gầy của Bố, giảm bớt cái nóng từ bếp lò phả vào mặt, vào người Bố tôi.
          Mùi hương thơm của Trà Móc Câu đã tràn đầy chảo gang, Bố tôi rút củi, gạt than hồng đều khắp đít chảo, bỏ đôi đũa cả, chỉ dùng tay không xoa đều những búp trà hình lưỡi câu. Tôi ngạc nhiên quan sát, Bố tôi giải thích:

         – Bây giờ là giai đoạn lấy hương Trà! Bố chưa thành thạo, nhưng phải thử mới biết làm con ạ!

       Những búp Trà bắt đầu phủ lên mình một mầu trăng trắng, đùng đục giống như bị mốc. Hương của Trà xung quanh chảo cũng giảm ngan ngát!

      – Được rồi con ạ! Hương của Trà đã ẩn kín trong lớp mốc trăng trắng đấy!

     Bố tôi đổ Trà ra mẹt con, tôi ước lượng khoảng gần 1,5 kg. Đúng lúc ấy tiếng còi tầu hoả về ga chuyến 13h 45 cũng tu tu lên.

      – Trà nguội, cất vào hộp đậy kín, ngày mai trà còn ngậy hương hơn cơ! Bố tôi giải thích!

Lớn lên, sau bao lần tự sao chè, tôi chẳng bao giờ ý thức được búp Trà đẹp, ngon, thơm, ngầy ngậy, có hậu, ngọt giọng khi uống, đều do sự nhậy cảm không diễn tả thành lời qua đôi tay điêu luyện, qua cặp mắt dõi trông và cần phải có cái gì nữa trong ….Tâm người thợ chè….

 Ấm trà quê, cạn nước. Tôi chiêu thêm chút nước giếng đá ong đun sôi vào ấm, hương trà lần nữa ngào ngạt xung quanh, hương Trà….Quê đó . Tôi nhớ Bố đã đi xa, nơi Vĩnh hằng, mắt ướt, đầy Hương Trà Quê .

Ấm Trà – Nghề chơi cũng lắm công phu !! ( Phần 2 )

Ấm Trà – Nghề chơi cũng lắm công phu !! ( Phần 2 )

” Ấm dùng để pha trà nếu quá “đẹp” thì thường không tiện dụng. Những loại ấm cầu kỳ ngày xưa không ai mua vì cổ nhân chưa đạt đến mức mua ấm để trưng, bỏ tiền mua về mà không dùng đến “

Ấm Trà – Nghề chơi cũng lắm công phu !! ( Phần 2 )

Ấm Trà – Nghề chơi cũng lắm công phu !! ( Phần 2 )

ấm trà nguyễn duy chính

 

 

QUÁ TRÌNH NẶN THÀNH MỘT CÁI ẤM 
Nặn được một cái ấm thủy bình trơn (không hoa văn) tuy đơn giản nhưng phải qua 63 thao tác, chia làm 5 giai đoạn:
Thân ấm gồm 22 trình tự, bao gồm từ việc chia cục đất thành nhiều phần khác nhau để làm thân ấm, đáy ấm. Sau khi đập dẹt, đất làm thân được cuốn thành hình tròn. Ðường nối của thân ấm luôn luôn được đánh dấu để sau này gắn quai ấm.
Sau khi làm được thân ấm, người thợ sẽ nối với đáy và khoét thành miệng ấm.
Vòi ấm gồm 7 trình tự, quan trọng nhất là làm sao cho thành vòi đều, nước chảy ra không bị tắc và cân xứng với thân ấm.
Quai ấm gồm 6 trình tự, sao cho cân với vòi ấm.
Nắp ấm gồm 17 trình tự, là phần phức tạp nhất trong việc nặn ấm. Nắp ấm có nhiều phần, dày mỏng không đều, phải vừa với miệng ấm. Những ấm tốt hiện nay có nắp chìm rất mỏng và khít, đậy lên không xục xịch chút nào. Sau khi gắn núm trên nắp, người thợ đục lỗ thông hơi để nước có thể chảy ra khi rót.
Giai đoạn sau cùng quan trọng hơn cả là ráp tất cả những bộ phận thành cái ấm. Quai ấm, vòi ấm cân xứng và thích hợp, được trau chuốt lại cho mất vết tích đã nối. Thân ấm cũng được chà bóng cho trơn tru và miệng ấm không bị biến dạng trong quá trình nặn ấm.
Một khi mọi việc đều hoàn chỉnh, người thợ mới đóng dấu lên nắp ấm, đáy ấm, tay cầm … trước khi đưa vào lò nung. Các công việc trên chỉ bao gồm việc hoàn thành cái ấm, còn như vẽ hình hay viết chữ lại thuộc giai đoạn khác. Những chiếc ấm quí, công viết chữ, vẽ hình được tính ngang với việc làm ấm. Nhiều cơ xưởng có một đội chuyên làm việc này nhưng những thợ lành nghề có hoa tay thường tự mình đảm trách.
Nhiều chiếc ấm giá cao vọt lên vì có đến ba danh thủ cùng làm, người thợ nặn ấm, người khắc hoa văn và người đề chữ. Một chiếc ấm đẹp có thêm vài chữ Nho hay một hai câu thơ thường tạo ra một cảm xúc khó tả nhất là nếu chúng ta hiểu được rằng mỗi động tác đều không thể sửa lại được, chiếc ấm đã hoàn thành cũng giống như một thư pháp gia hạ tay xuống tờ giấy bản, nếu không vừa ý chỉ có cách xé bỏ chứ không có thể tẩy xoá.
 
TÔI ẤM
 
Tôi ấm là làm cho ấm mất đi mùi đất trước khi dùng. Ấm mới dù tốt cũng vẫn có những mạt đất li ti, nếu dùng pha trà ngay sẽ có mùi gạch, vừa khó chịu, vừa mất vệ sinh. Do đó, trước khi dùng chúng ta nên dùng giấy nhám đánh sơ qua bên trong ấm, dùng kim móc đi những vụn đất còn sót lại trong các khe nhỏ hay vòi ấm.
Khi ấm đã sạch rồi, nên rửa ấm nhiều lần, cho nước chảy để xem có gì không được như ý chăng? Nắp ấm đôi khi không khít lắm tuy hiện nay những ấm tốt thường được mài hay tiện lại cho thật vừa. Chúng ta cũng nên dùng nắp ấm xoay quanh miệng ấm một vài vòng để hai bên cọ xát với nhau cho thật tròn, không bị vướng hay hóc.
Ấm Tử Sa Nghi Hưng là loại không tráng men, có những khí khổng li ti (pores) nên uống trà một thời gian, cao trà đóng vào sẽ bít đi những kẽ hở và tạo nên một hương vị riêng. Vì thế ấm cũ thường kín hơn ấm mới và nhìn cao đóng quanh nắp ấm chúng ta có thể đoán chừng được ấm đã dùng nhiều hay ít.
Sau khi chuẩn bị, cho ấm vào một cái nồi, đổ bã trà hay trà cũ vào ninh lên chừng 2 tiếng đồng hồ, vừa để cho ấm sạch, vừa để ấm có dịp nở ra cho cao ngấm vào. Sau khi tôi ấm, rửa sạch rồi phơi cho khô trước khi dùng để pha trà. Thường ấm phải dùng vài ba lần mới biết được những ưu và khuyết điểm của nó. Nhiều ấm trông đẹp, đắt tiền nhưng khi dùng lại có những điều không vừa ý, nước chảy không đều, cầm trên cao rót xuống không chảy thành dòng mà tung toé, nhắc không cân, lệch tay, quai rộng hay chật quá …
Mỗi người chúng ta có vóc dáng riêng, tiêu chuẩn riêng nên ấm cũng như áo, vừa với người này mà chưa hẳn thích hợp cho người khác. Việc pha trà cũng cần thoải mái nên nếu như ấm có điều bất toàn, trà thủ sẽ không cảm thấy tự nhiên.

 

Ấm Tử Sa nghi Hưng từ thuyền buôn bị đắm

Ấm Tử Sa nghi Hưng từ thuyền buôn bị đắm

 
THẾ ÐỨC GAN GÀ …
 
Thứ nhất Thế Ðức gan gà,
Thứ nhì Lưu Bội, thứ ba Mạnh Thần.
Nghi Hưng (tên cũ Dương Tiện) nằm ở phía tây Thái Hồ (ngã ba của các tỉnh Giang Tô, An Huy, Chiết Giang) là một khu vực chuyên sản xuất đồ bằng đất nung, nổi tiếng nhất là ấm trà. Vùng Nghi Hưng có những mỏ đá, được khai thác và qua một chu trình biến chế trở thành đất nặn ấm. Tùy loại đất, loại mỏ người ta có được những sản phẩm khác về chất, về màu. Do đó nói ấm Nghi Hưng là nói chung về ấm đất không tráng men (unglazed).
Như chúng tôi đã đề cập, đất nặn ấm bao gồm ba loại chính: chu nê (朱泥), đoạn nê (緞泥) và tử sa (紫砂). Hai màu tím nâu (tử sa) và đỏ (chu nê) thông dụng nhất. Ðoạn nê là loại đất màu vàng hơi ngả màu xanh lục.

 

Ấm Tử Sa màu gan gà

Về màu gan gà, hiện nay có hai giải thích xem ra đều có lý. Một lối giải thích chính thức (theo nghĩa trong từ điển) cho rằng màu gan gà “tả màu vàng hoặc xám vàng, giống như màu gan của gà (thường nói về đất sét)”. Ðây là định nghĩa trong Từ điển tiếng Việt do Viện Ngôn ngữ học (Viện Khoa học Xã hội Việt Nam) (Hà Nội: Trung tâm Từ điển Ngôn ngữ, 1992) tr. 373. Ðịnh nghĩa này còn có thêm “đất gan gà, vách đá gan gà” làm thí dụ. Ðây hẳn là màu miếng gan gà đã luộc chín cắt ra bày lên đĩa.
Cũng theo cách giải thích này, Từ điển Việt Hán (giáo sư Ðinh Gia Khánh hiệu đính) (Hà Nội: Bộ Ðại học và Giáo dục Chuyên nghiệp, 1990) trang 414 định nghĩa “gan gà 1- 鷄肝 (kê can) 2- 黄色 (hoàng sắc)” với thí dụ “đất gan gà – 黄色土 (hoàng sắc thổ)”.
Một số từ điển tiếng Việt khác chúng tôi tra cứu lại không rõ, nói đúng ra là không định nghĩa gì cả. Việt Nam Tự điển của Hội Khai Trí Tiến Ðức (Hà Nội: Trung Bắc Tân Văn, 1931) tr. 202 viết “Gan gà: Màu như màu gan gà: Ðất gan gà”. Ðại Từ điển tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên) do Trung Tâm Ngôn ngữ và Văn hoá Việt Nam (Bộ Giáo dục và Ðào tạo) (Hà Nội: Văn hoá – Thông tin, 1999) tr. 705 viết “gan gà: Màu của đất giống như màu gan của con gà: đất gan gà”.
Tuy nhiên, ngoài màu vàng ở trên, một lối giải thích khác không hẳn là vô lý. Màu gan gà là màu nâu sậm, ẩn màu tím của lá gan con gà còn tươi khi mới mổ. Màu này cũng chính là màu tía theo nguyên thủy chữ Hán trong “tử sa”. Nếu như thế, ấm gan gà là ấm tử sa màu nâu sậm là màu khá thông dụng cho các loại ấm đất, chỉ sau loại màu đỏ gạch. Cụ thể là trong số những ấm đất mà người ta tìm thấy trong các thuyền buôn bị đắm thì hầu như chỉ có hai loại ấm màu đỏ (chu sa) và ấm màu nâu (tử sa), không thấy ấm màu vàng (đoạn nê) là loại mà ngay ở Trung Hoa cũng ít thấy. Nếu xem tận mắt lá gan gà chưa luộc chín thì màu sắc quả rất tương đồng với những ấm tử sa loại tốt. Do đó ấm gan gà mà cổ nhân mua được chính là ấm tử sa màu nâu sậm, không phải ấm màu vàng. Ðây là một giả thiết được bằng hữu góp ý, người viết chỉ đưa ra cho rộng đường dư luận.

 

Ấm hiệu Thế Đức Đường

Ấm hiệu Thế Đức Đường

Thực ra “Thế Ðức gan gà” mà các cụ ta nhắc đến không phải là ấm số một trong các loại ấm Nghi Hưng. Dưới thời Minh Thanh (và cả sau này thời Dân Quốc), người Trung Hoa có một mạng lưới thương mại rất rộng, hầu như khắp nơi trên thế giới. Ðồ sứ, đồ đất nung là những món hàng được ưa chuộng. Riêng các quốc gia Ðông Nam Á, ấm đất được chở sang gồm nhiều hiệu khác nhau nhưng Thế Ðức Ðường (世德堂) là loại nổi tiếng nhất, kế đó là ấm nhỏ hình quả lê theo hai kiểu Lưu Bội, Mạnh Thần. Khi chọn ấm, phân biệt Thế Ðức, Lưu Bội, Mạnh Thần là nhãn hiệu ở đáy ấm, thường là chữ viết hay con dấu. Thế Ðức Ðường là tên một hãng sản xuất, Lưu Bội và Mạnh Thần trái lại là tên của hai danh sư chuyên nặn ấm đời Minh. Về sau, một số kiểu ấm của hai vị này được hình danh, gắn liền với tên trở thành hai cái tên ấm -  ấm Lưu Bội, ấm Mạnh Thần. Khi ba cái tên Thế Ðức, Lưu Bội, Mạnh Thần được gộp chung lại xem ra có điều bất ổn vì một đằng là thương hiệu, một đằng là kiểu ấm. Trong những ấm mới hiện nay, không thấy ấm giả mang dấu Thế Ðức (Ðường). Những loại Lưu Bội, Mạnh Thần mà các cụ nói đến là kiểu ấm chứ không phải do hai danh thủ Lưu Bội hay (Huệ) Mạnh Thần (đời Minh) hơn năm trăm năm trước nặn rồi chở thuyền sang bán ở bên ta.(4)
Nói chung, ba tên này là ba hiệu ấm thông dụng nhất nhập cảng vào nước ta hồi thế kỷ XVIII, XIX. Ngày xưa chẳng mấy ai đủ tiền để mà so sánh hơn kém nên hai câu: “Thứ nhất Thế Ðức gan gà, thứ nhì Lưu Bội, thứ ba Mạnh Thần” được người nọ truyền cho người kia như một câu “thần chú” để khi mua khỏi bị lầm. Thời xưa, việc có được một chiếc ấm là đại sự, không phải như chúng ta hôm nay, muốn mua bao nhiêu cũng có.
Thực ra, ba hiệu này cũng có nhiều thành phẩm, tốt xấu tùy loại, tùy hàng, tùy đợt … việc khẳng định một cách võ đoán như trên chưa hẳn đã đúng. Có điều khi đã thành định kiến rồi thật khó thay đổi. Cho đến nay, hai loại Thế Ðức và Lưu Bội hầu như tuyệt chủng nhưng ấm Mạnh Thần thì có nhiều, không phải vì tên hiệu mà vì kiểu ấm được nhiều người biết đến.
Lưu Bội: không rõ năm sinh, năm mất. Một số chuyên gia đoán rằng ông sống vào thời Thanh sơ, cũng có người cho rằng ông thuộc đời Minh mạt hay sớm hơn nữa, đời Gia Tĩnh.

 

Ấm Tử Sa hiệu Lưu Bội

Ấm Tử Sa hiệu Lưu Bội

Triện đáy Ấm Tử Sa Lưu Bội

Triện đáy Ấm Tử Sa Lưu Bội

Lưu Bội nổi tiếng về các loại ấm chu nê nhỏ, hiện nay còn lại không nhiều. Dương tiện sa hồ đồ khảo (陽羨砂壺圖考) liệt kê 5 chiếc:
- Chiếc thứ nhất do Ðường Thiên Như sưu tầm được, thuộc loại chu nê nhỏ, dưới trôn ấm có dấu viết năm chữ “Dĩ Tri Cấp Cổ Công” (以知汲古功) và ký tên “Lưu Bội Chế” (留珮製), chữ chìm.
- Chiếc thứ hai do Phi Vân Lâu cất giữ, cũng là loại ấm chu nê nhỏ, dưới đáy có hai chữ “Thính Ðào” (聽濤) (nghe tiếng sóng vỗ), khắc bằng dao tre, trong nắp có ấn kiềm hai chữ “Nguyên Giang” theo lối triện, vành nắp có viết hai chữ “Lưu Bội”.
- Chiếc thứ ba do Bất Ðam Các cất giữ, dưới đáy có viết sáu chữ “Lưu Bội Chu Nê Tiểu Hoà” nét tương tự như của Ðường Thiên Như.
- Một chiếc khác cũng do Bất Ðam Các sưu tầm được, có sáu chữ “Lưu Bội Chu Nê Tiểu Hoà” theo lối thảo.
- Chiếc thứ năm do Trương Hồng giữ, dưới đáy có sáu chữ “Lưu Bội Chu Nê Tiểu Hoà”, dưới nắp có dấu kiềm “Nguyên Giang”.(5)
Nếu đúng như thế, ấm do chính tay Lưu Bội nặn ngày nay không còn nhiều. Những ấm có đóng dấu Lưu Bội tuy cũ thật nhưng đều thuộc dạng ấm thương mại được sản xuất hàng loạt. Thỉnh thoảng trên internet cũng thấy một hai chiếc ấm Lưu Bội hay Mạnh Thần để bán và thường được mua với giá từ 100 đến 400 dollars, tuỳ loại, tuỳ kiểu, xem ra cũng không phải là đắt lắm, nếu có dư dật và kiên nhẫn một chút có thể mua được.
Về Mạnh Thần, theo chính những hàng chữ viết thì ông sống vào đời Minh Thiên Khải (1621- 1627) qua tới đời Sùng Trinh (1628- 1644). Ông thường nặn loại ấm nhỏ tròn, khắc chữ bằng dao tre, trong nắp có hai chữ “Vĩnh Lâm” bằng chữ triện(6). Ấm Mạnh Thần chế tạo đa số là ấm chu nê và tử sa, chỉ có rất ít ấm bằng đoạn nê. Các loại ấm cỡ trung và đại cũng hiếm.

 

Ấm Tử Sa Mạnh Thần

Trong các ấm cổ, dường như ấm Mạnh Thần được người ta “nhái” nhiều hơn cả và cũng là loại ấm nhỏ thông dụng nhất. Tuy nhiên, ấm do chính tay ông làm không dễ kiếm và đều ở trong tay các nhà chuyên môn hay viện bảo tàng.
Các loại ấm thương mại Thế Ðức, Lưu Bội, Mạnh Thần xuất hiện trong sách phần lớn là loại “thuỷ bình”(7), tay cầm, miệng ấm và vòi ấm ngang nhau (còn gọi là “tam sơn tề”). Ðặc tính này cũng trở thành một tiêu chuẩn để chọn ấm (bằng cách lật úp trên một mặt phẳng, hoặc thả vào nước xem có cân không). Ấm có ba điểm ngang nhau sẽ không bị tràn nước ra khỏi vòi khi rót đầy. Tuy nhiên, theo cách thức pha trà ngày nay, ấm luôn luôn được để trong một cái tô lớn (trà thuyền) nên việc nước trào ra hay không cũng không còn là vấn đề. Việc quai ấm phải ngang với miệng ấm cũng không còn là một trọng điểm vì thực ra quai ấm không liên quan đến mực nước mà để cho thuận tiện, quai ấm nhiều khi được chế tạo cao hơn miệng bình để khi rót không phải nâng lên, dễ cầm hơn có quai ngang với thân ấm.
Việc lật úp ấm lên mặt bàn cũng chỉ áp dụng được cho những loại ấm đơn giản, kiểu cổ. Ngày xưa ấm đem sang bán ở nước ta thường là loại thương mại, được chế tạo với số lượng lớn, ít khi được điểm xuyết bằng tay, cái tròn cái méo không đều nên phương thức giản dị để chọn một cái ấm đẹp và tốt khi đến hiệu buôn là cần thiết. Những cách thức mà nhà văn Nguyễn Tuân nhắc đến nên được hiểu và áp dụng trong khung cảnh xã hội Việt Nam cách đây 100 năm, thời đại mà dân trí thấp, nghèo nàn, buôn bán đều là tiểu thương, ngày nay những tiêu chuẩn đó không có giá trị bao nhiêu.

 

một quán trà ở nam kinh khoảng 1930

một quán trà ở nam kinh khoảng 1930

THƯỞNG TRÀ
Trong lịch sử, kỹ nghệ làm ấm phát triển rất giới hạn, không phát triển độc lập mà có những tương ứng nhất định với kỹ nghệ trồng và chế biến trà. Khi việc xuất cảng trà trở thành quan trọng và trà Tàu được bán ra ngoài với số lượng lớn, việc bán ấm, nặn ấm cũng phát triển theo. Khi vào những quốc gia Ðông Nam Á, chỉ thành phần Hoa kiều và một số nhỏ giới Nho sĩ, trưởng giả địa phương mới mua ấm đất để dùng. Ở nước ta, số ấm cũ còn lại rất ít, cũng không đẹp như những ấm cổ ở Hoa lục hay Ðài Loan.
Ấm dùng để pha trà nếu quá “đẹp” thì thường không tiện dụng. Những loại ấm cầu kỳ ngày xưa không ai mua vì cổ nhân chưa đạt đến mức mua ấm để trưng, bỏ tiền mua về mà không dùng đến. Cho nên ấm cũ nghĩa là đã có người dùng pha trà nhiều lần, lưu truyền trong gia đình như một món đồ gia dụng. Không đạt được những tiêu chuẩn chính yếu của một ấm đất pha trà chắc chắn không ai giữ đời này qua đời khác làm gì. Cũng vì thế, hiếm có ấm nào tốt mà lại còn nguyên vẹn, không hư hao theo thời gian. Miệng ấm, nắp ấm, vòi ấm, tay cầm khó có thể còn hoàn hảo như mới mà sứt mẻ ít nhiều lại không có phương tiện để hàn chắp, vỡ rồi đành chịu(8). Trong sách còn hình ảnh những ấm cổ bị nứt vỡ phải khoan rồi dùng nhiều đinh đồng kiềm lại đủ biết việc tái tạo rất nhiêu khê.
Ngày xưa, trà cũng đắt, là một “xa xỉ phẩm”, ấm của người phong lưu thường nhỏ bằng nắm tay trẻ con (độc ẩm) hay hơi lớn hơn một chút (song ẩm) rót đầy vài chiếc chén bé bằng hạt mít. Nói là thế, chỉ khi nào có khách quí chủ nhân mới đem trà Tàu ra đãi, còn bình thường trong gia đình dùng ấm lớn pha trà (khô hay trà tươi, lá vối) dùng với chén lớn trong việc giải khát hay tráng miệng.
Theo giá cả ngày xưa, một cân trà (Tàu) giá lên đến một tháng lương, nhiều loại lên đến cả năm lương. Ðó là tính theo tiền Âu Châu, ở các nước Á Châu chắc còn hơn. Ðắt như thế nên giới trung lưu thường không dám mơ đến chuyện uống trà Tàu.(9) Ngược lại, thời đại hôm nay kinh tế thị trường mang tính toàn cầu, việc uống trà không còn là một thưởng ngoạn dành cho thiểu số, ấm đất cũng được làm lớn hơn, chén cũng to hơn cho tương ứng với sinh hoạt.
Phú quí sinh lễ nghĩa, việc uống trà cũng thành cầu kỳ, nhiều loại trà cụ và nghi thức cũng phức tạp hơn mặc dầu ngay cả tại Trung Hoa Đại lục và Ðài Loan, cách thức uống trà, chơi ấm vẫn chưa thống nhất. Một số tác giả đã kết tập các cách chọn trà, chọn ấm, pha chế và nghi thức cho thành bài bản, nhiều địa phương còn có những buổi tập huấn hay chỉ dẫn cho những hội viên của các câu lạc bộ thưởng ngoạn.(10)
 
CON DẤU VÀ CHỮ VIẾT
 
Khi nghiên cứu về con dấu đóng trên ấm, những người chơi đồ cổ có cả một công trình để phân biệt thực hư vì kiểu ấm luôn luôn liên quan đến thời đại và sáng tạo của các danh thủ. Con dấu và cái hồn (spirit) của chiếc ấm cho biết tác phẩm đó được xuất hiện thời kỳ nào và là một dấu hiệu xác định giá trị của chiếc ấm đó. Thế nhưng con dấu cũng chính là chỗ mà kẻ gian hay làm giả nhất. Nhiều chiếc ấm giả cổ hay giả danh (làm giả của các danh thủ) làm rất khéo, để bên cạnh cũng khó ai phân biệt được.
Cứ theo sách vở, việc khắc hay đề thơ chỉ mới được xuất hiện khi việc nặn ấm đã trở thành một nghệ thuật, không còn ý nghĩa nguyên thủy là hoàn thành một dụng cụ uống trà. Ấm đất cũng giống như văn phòng tứ bảo (bút, nghiên, giấy, mực) nay là một phần trong sinh hoạt của văn nhân. Vì thế, những câu thơ, chữ viết khắc trên ấm nói lên ước vọng và tâm tư của người chủ. Một đôi câu thơ hay dễ động lòng người hơn là những lời chúc tụng sáo rỗng. Chiếc ấm mới tôi vừa mua có viết hai câu thơ rất hay của Nguỵ Dã:
洗硯魚吞墨
 煎茶鶴避煙(11)
Tẩy nghiễn ngư thôn mặc,
Tiễn trà hạc tị yên.
Rửa nghiên cá nuốt mực
Om trà hạc tránh khói.
Tuy chỉ tổng cộng 10 chữ, chúng ta cũng hình dung được nhà Nho đang ngồi viết, làm thơ bên cạnh một hồ nước với những con cá lượn và một tiểu đồng quạt nước pha trà, chung quanh là những con hạc lững thững rất nhàn tản, một khung cảnh vừa thanh bình, vừa phong lưu.
Những chiếc ấm của Ðài Loan nặn bằng tay gần đây thường có tên người làm, năm chế tạo nên chúng ta dễ biết được làm vào thời gian nào, chứng tỏ đó là ấm thật, không nguỵ tạo, giả cổ. Loại đề chữ như thế đã làm phong cách sưu tầm đi vào một bước mới, không lệ thuộc vào con dấu (rất dễ làm giả). Việc ghi lại niên đại và tên của nghệ nhân cũng còn là một kiêu hãnh ngầm chứng tỏ sự lương thiện và thành tín, không nhập nhằng, tuy không công khai nói ra nhưng là một xác quyết và bảo đảm về phẩm chất của của ấm Ðài Loan. Ðôi khi, một chiếc ấm được hình thành bởi ba tác giả khác nhau, một người nặn ấm, một người khắc ấm và một người viết chữ. Nếu cả ba người đều nổi tiếng thì giá trị chiếc ấm tăng lên rất nhiều.
Những chiếc ấm mới còn được dùng như một tấm vải để nghệ nhân gửi gắm một bức tranh, một bài thơ. Có một chiếc ấm tốt, nét chữ khắc lại tinh xảo, câu thơ nhiều ý nghĩa cũng là một cái thú không phải ai cũng biết thưởng thức. Không hiếm người coi bản điêu khắc là tiêu chuẩn quan trọng khi chọn ấm. Chu Quế Trân, một danh thủ ấm Nghi Hưng đã khắc bài thơ thất ngôn luật thi của Phùng Kỳ Dung(12) (馮其庸)trên ấm Mạn Sinh đề lương (ấm có quai vòng lên trên) như sau:
 
世事從來假復眞,
大千俱是夢中人。
一灯如豆拋紅淚,
百口飄零系此城。
寳玉通靈歸故國,
奇書不脛出都門。
小生也是多情者,
白酒三杯吊舊村。

Dịch âm:
Thế sự tòng lai giả phục chân
Ðại thiên câu thị mộng trung nhân
Nhất đăng như đậu phao hồng lệ
Bách khẩu phiêu linh hệ thử thành
Bảo ngọc thông linh qui cố quốc
Kỳ thư bất hĩnh xuất đô môn.
Tiểu sinh dã thị đa tình giả
Bạch tửu tam bôi điếu cựu thôn
 
Dịch nghĩa:
Việc đời xưa nay thật và giả khó phân biệt
Tất cả mọi người ai ai cũng đều như ở trong mộng
Một ngọn đèn nhỏ như hạt đậu mà cũng nhỏ lệ hồng
Huống chi là hàng trăm người phiêu lãng, lênh đênh thì còn đến đâu
Ngọc quí có thể thông được về nước cũ
Sách lạ khó có thể qua được chỗ đô môn
Người học trò nhỏ này cũng là kẻ đa tình
Thôi lấy ba chén rượu suông để nhớ đến thôn xưa.
 
ẤM GIẢ CỔ
 
Ấm đất là hàng đưa từ Trung Quốc sang, không phải là sản phẩm của người Việt. Trước đây việc uống trà bằng ấm nhỏ được coi như một biểu tượng thanh cao, trong giới tương đối có học và dư dật. Qua thời gian và nhiều năm binh lửa, ấm trà cũ ở nước ta không còn nhiều, những ấm cũ nay còn thấy cũng không phải là ấm quí do các danh thủ nặn mà chỉ thuộc mặt hàng thương mại, giá trị trung bình.
Cũng như các sưu tập thông dụng của người Trung Hoa như thư pháp, hội hoạ, nghiên cổ, đồng cổ …, thú sưu tầm ấm trà nếu có cũng chỉ mới được du nhập vào Việt Nam trong thời gian gần đây. Xã hội nước ta vì chiến tranh, vì sinh hoạt nên ít có những món gia bảo truyền đời này sang đời khác như ở bên Tàu. Phần lớn chúng ta uống trà bằng bình tích giữ trong ấm ủ lót bông, trà cũng là loại trà thường nên khó có gia đình nào giữ được ấm quí. Thành thử, những người chơi ấm hiện nay đều nhắm vào ấm đất sản xuất ở Nghi Hưng.(13)
Theo những người lão luyện, nếu có nhiều tiền và muốn sưu tầm ấm cổ thì việc đầu tiên là làm quen với ấm, trước hết là vào những viện bảo tàng nhìn ngắm những bộ sưu tập trưng bày trong đó. Tuy nhiên, đó là ở những khu vực đông người Hoa hay tại chính quốc còn không thì cũng khó có dịp.

 

Trà Cụ Văn Vật Quán ( Hongkong)

Trà Cụ Văn Vật Quán ( Hongkong)

Việc làm quen với ấm đất do đó chỉ còn cách là mua một số sách viết về ấm Nghi Hưng để nhìn hình cho có một khái niệm. Ấm mang nhãn Mạnh Thần thì khá nhiều nhưng ấm đóng dấu Lưu Bội hay Thế Ðức (Ðường) thì rất ít, cũng không phải là loại ấm hảo hạng. Trong những sách vở và biên khảo về ấm đất, tôi chưa thấy có những chi tiết cụ thể về hai thương hiệu này nên không nghĩ đây là những món hàng được các đại gia Trung Hoa săn đuổi.
Ðã có lúc, ấm Nghi Hưng trở thành một cơn sốt. Ðó là khi một số người tương đối khá giả trong cộng đồng người Trung Hoa Đại lục ở bên ngoài (Ðài Loan, Singapore, Thái Lan, Malaysia, Hoa Kỳ …) bị mê hoặc bằng những truyện thần kỳ. Khoảng đầu thập niên 80 của thế kỷ trước, sau một số đợt triển lãm và giới thiệu về ấm Nghi Hưng, nhiều đại gia đi lùng ấm cổ. Có người đã bán cả nhà để mua cho bằng được một chiếc ấm quí. Bảo tàng ấm đất đầu tiên ở Hongkong trình bày bộ sưu tập do tiến sĩ La Quế Tường (Dr. K.S. Lo) cống hiến, được biết dưới cái tên Trà Cụ Văn Vật Quán (Flagstaff House Museum of Tea Ware, vốn là trạch đệ của viên tư lệnh lực lượng Anh tại Hongkong, do đó có tên là Flagstaff House). Có thể nói, chính viện bảo tàng này đã đưa đến hứng thú cho thanh niên Ðài Loan và Trung Hoa Đại lục, biến thú uống trà thành một phong cách thay thế các ẩm liệu Tây phương đang chiếm lĩnh thị trường.
Người ta cũng tổ chức những cuộc thi tài về nặn ấm. Lần đầu tiên thực hiện năm 1992 có 195 món hàng tham dự và đưa ra những sáng tạo làm thay đổi hoàn toàn kỹ nghệ tử sa. Việc nặn ấm không còn hạn chế trong các thợ đồ gốm mà trở thành một nghệ thuật phải huấn luyện theo những trình tự nhất định, sau đó được cấp bằng và danh vị như những ngành nghề nổi tiếng khác.
Cũng trong giai đoạn mà thiên hạ đua nhau lùng kiếm ấm tốt, một số nghệ nhân chính gốc ở Nghi Hưng (Hoa lục) nhận ra rằng nếu họ bỏ công làm một số ấm thật đẹp thì có thể chuyển ra ngoài một cách bán chính thức, được giá hơn đồng lương ít ỏi mà xí nghiệp (quốc doanh) trả cho họ. Thế là chẳng bao lâu dậy lên một phong trào tuồn những ấm đẹp theo ngả Hongkong để đi ra những cộng đồng người Hoa ở khắp nơi. Theo thống kê, những nhà sưu tập Ðài Loan đã thủ đắc được nhiều ấm quí với giá tương đối hời, tương tự như mươi năm trước đây một số người Việt ở bên ngoài đã tìm mua được nhiều đồ sứ, tranh quí trong nước với giá rất “phải chăng”, tạo thành một đợt lùng mua cổ ngoạn.
Nghi thức uống trà cũng thành cầu kỳ với nhiều định lệ mà trước đây chưa có. Vô số trà thất được thành lập để làm chỗ tụ hội, trao đổi kiến thức và dĩ nhiên không thiếu việc bàn luận kinh doanh. Chính cơn sốt đó đẩy kỹ nghệ làm ấm và buôn ấm lên gấp bội. Theo tiến sĩ La Quế Tường, khi ông đến viếng thăm Nghi Hưng năm 1979, cả thành phố này chỉ có chừng 400 đến 600 thợ làm ấm. Vậy mà chỉ mười năm sau, số thợ ở đây lên đến 10.000 người và đến nay chắc còn hơn nhiều lần nữa. Giá ấm cũng từ vài chục cents nay lên đến hàng chục, hàng trăm dollars.
Hiện nay trên thị trường có bán rất nhiều ấm giả cổ, hình dáng, con dấu … được chế tạo rất tinh vi, trông như thật. Tuy nhiên, theo một số chuyên gia về ấm, việc tìm được một chiếc ấm cổ thật thiên nan vạn nan. Những chiếc ấm do các danh sư nặn nay đều nằm trong viện bảo tàng và hoặc sở hữu của một số người chơi đồ cổ kỳ cựu. Dù với giá rất cao, chiếc ấm mà chúng ta mua được đa phần là đồ giả, trừ khi có rất nhiều tiền còn người thường chẳng nên tìm kiếm mất công.(14)
Những nghệ danh Cung Xuân, Thời Ðại Bân, Trần Minh Viễn, Huệ Mạnh Thần … được khai quật và khá nhiều ấm (dĩ nhiên không phải đồ thật) mang tên những hảo thủ này. Hàng nhái rất khéo, khéo đến nỗi chính những người sành sỏi cũng nhầm, để hai chiếc một giả, một thật vẫn không phân biệt được. Ấm được làm cũ đi bằng cách ngâm trong nước trà, phơi nắng, vứt lăn lóc ngoài xó vườn, góc sân, hay chôn xuống đất, có khi còn gõ cho mẻ một miếng để cho có vẻ thật. Ðó là chưa nói đến những tiểu xảo bịp bợm khác rút ngắn thời gian nhanh hơn như bôi dầu nhớt, bồ hóng …. cho có vẻ cũ kỹ.
Ðể gia tăng độ cổ kính, các chuyên gia cũng có nhiều cách tương đối “vương đạo” hơn như dùng máy tôi, thổi lên ấm hơi nước trà li ti trong một thời gian để làm cao hay chuyển ấm từ một nơi thật nóng nhúng vào nước trà rồi chuyển sang một nơi thật lạnh để ấm hút tinh trà vào đất, gia tốc độ thẩm hương giống như một chiếc ấm dùng đã lâu. Những chiếc ấm dùng trong thử thách này thường là ấm tốt, việc lão hoá chỉ là một thủ thuật phụ để tăng giá trị thực của chiếc ấm chứ không nhằm mục đích đánh lừa người mua.
Tuy nhiên, dù gì chăng nữa, ấm tốt đến đâu cũng có giới hạn của nó. Những sự tích ly kỳ về ấm, về trà chỉ nên coi là dật sự đem đến cho cái thú này một màu sắc văn hoá hoang đường hơn là sự thật. Thế nhưng những dật sự đó đã biến một ngành thủ công nghệ tầm thường thành một động lực thu hút người mua, đóng góp khá nhiều vào kinh tế khiến Trung Hoa vươn được cánh tay ra khắp năm Châu rồi đến nay thành một con bạch tuộc trăm vòi, ở đâu cũng có.
ẤM NGHI HƯNG
Dưới thời Dân Quốc khi Thế chiến thứ II bùng nổ, ấm Nghi Hưng đã ngưng sản xuất cho tới sau khi Mao Trạch Ðông chiếm được Hoa lục. Tuy kỹ nghệ nặn ấm được phục hồi (1953) nhưng thời gian đầu do các hợp tác xã quản lý và hàng chỉ đóng dấu “Trung Quốc Nghi Hưng” mà không đề tên người nặn, được sản xuất theo qui mô lớn cho đại chúng. Theo thời gian và nhu cầu tiêu thụ, càng ngày hàng Nghi Hưng càng đa dạng cả phẩm lẫn lượng.
Từ khi hàng Trung Quốc tràn ngập thị trường thế giới, ấm Nghi Hưng được tung ra rất nhiều, đâu đâu cũng thấy bán với giá rẻ, có khi hàng lố. Ấm cũng thường bán nguyên cả bộ (bao gồm ấm trà, ấm chuyên, chén và đĩa…) đặt trong hộp gỗ, lót vải mềm trông rất mỹ thuật nhưng phẩm chất chỉ từ trung bình đến kém, ít khi có bộ nào đẹp. Theo những nhà nghiên cứu, hiện nay đất chính gốc Nghi Hưng không còn nhiều, chỉ là đất lấy từ các nơi khác, có khi pha trộn hoá chất. Duy nhất còn có đất tử sa để làm ấm là công ty nổi tiếng Nghi Hưng Ðệ Nhất Xưởng vì họ làm chủ một mỏ đất vẫn còn đang khai thác tại đây(15).
Cũng nên nói rõ, tử sa làm ấm không phải là đất sét như những loại đồ sứ thường mà là đá được nghiền nát, qua một quá trình tinh luyện dài. Kỹ thuật ngày xưa chưa cao, chưa dùng máy móc nên đá đào về phải đập nhỏ, nghiền bằng xe lăn do trâu kéo, giã bằng tay rồi sàng lọc qua nhiều giai đoạn cho đến khi có thể dùng để nặn ấm (16). Thành thử ấm cũ (người ta gọi là nguyên khoáng) không thuần sắc, hạt thường lớn vì chu trình chế tạo theo lối thủ công, chỉ ấm ngày nay dùng máy nghiền nên mới mịn mặt. Tuy nhiên những ấm đất nổi hạt to, có lẫn những mảnh đá li ti (khác màu) thường giá lại cao vì là đồ đất cũ, dùng nguyên liệu biến chế từ ngày xưa nay còn lại, khác với loại ấm làm bằng đất mới, nhẵn và bóng. Ấm tử sa sau khi nung rồi rất cứng có thể chịu được một lực ép thật cao, gõ lên thành tiếng kêu thanh và cao như tiếng khánh. Bỏ ra ngoài yếu tố thời gian của những món đồ cổ, về kỹ thuật cũng như mỹ thuật, ấm mới tốt và đẹp hơn (nếu chúng ta chọn loại hàng có chất lượng cao) mà giá cả lại rẻ hơn nhiều.
 
ẤM ÐÀI LOAN
 
Trên thị trường hiện nay, có thể nói rất khó mua được một chiếc ấm từ chính tay một nghệ sư nặn, mặc dù nhiều nơi còn cung cấp thêm cả hình người thợ cầm chiếc ấm mình đã mua làm chứng thư bảo đảm. Những chiếc ấm từ Hoa lục tuy có năm ba con dấu riêng nhưng rất ít khi nào có những chữ viết tay của tác giả và thường không ghi niên đại hay thời điểm làm ấm, bỏ ngỏ một chi tiết quan trọng mà người mua nào cũng muốn biết.
Riêng ấm Ðài Loan, những chiếc ấm đắt tiền (không đắt như ấm cổ nhưng trong khoảng từ 100 đến 500 USD) thì đều có những dòng chữ viết tay, ký tên tác giả và nhất là có cả năm làm ấm. Ngày tháng (có khi đề theo dương lịch) giúp chúng ta biết chắc tuổi thọ chiếc ấm đó, khỏi mất công đoán mò (mà đoán mò thường luôn luôn theo chiều hướng có lợi cho mình) để rồi phải bẽ bàng khi thực tế không giống như kỳ vọng. Những người nặn ấm ở Ðài Loan không được xếp hạng và chứng nhận của chính quyền như tại Hoa lục (ở đại lục các ngành nghề đều do chính quyền quản lý) nhưng một số cũng tạo được tiếng tăm khá lớn và những ấm mang chữ ký của họ đều được đánh giá cao.
Theo nhiều nguồn tin, ấm Trung Quốc Đại lục bây giờ không còn dùng đất sét nguyên thủy mà pha chế nhiều thứ để màu sắc thêm tươi đẹp, biết đâu chả có những kim loại độc hại? Ngược lại, ấm Ðài Loan nay được áp dụng nhiều kỹ thuật mới, được nghiên cứu một cách khoa học, đất sét pha độ dính nhiều nên có thể tạo được những chiếc ấm cầm nhẹ tênh, thành rất mỏng tỏ lộ tài điêu luyện của nghệ nhân nên có những cám dỗ mà khó ai diễn tả được.(17)
Ấm Ðài Loan giản dị, ít cầu kỳ, nhưng luôn luôn tiện dụng. Trước đây hãng trà Thiên Nhân cũng vẽ nhiều kiểu mới, có nét độc đáo riêng nhưng gần đây vì theo đuổi mục đích thương mại nên ấm Thiên Nhân chỉ còn vào loại trung bình, tuy chắc chắn nhưng nặng nề, màu sắc cũng u trệ, dùng lâu không lên nước làm mất đi cái thú của người uống trà. Ấm trà Thiên Nhân là sản phẩm của hãng Lục Vũ (hình như Lục Vũ cũng thuộc công ti Thiên Nhân), tuy không xô bồ nhưng ít loại thượng đẳng, nhiều kiểu mới nhưng không có tính độc đáo. Cũng chính Thiên Nhân vẽ kiểu cho một số trà cụ và tiêu chuẩn hoá một số định lệ nay đã trở nên thông dụng. Gần đây hãng Thiên Nhân đã chuyển hướng sang bán các loại trà Hoa lục và ấm Nghi Hưng, tuy chiều được số đông nhưng không còn giữ được danh tiếng cũ.
 

KẾT LUẬN
Ấm trà ngày nay đã trở thành một món đồ gia dụng được nhiều người ưa chuộng. Trong tủ những gia đình Việt Nam thường có một vài chiếc ấm Nghi Hưng xen với các loại đồ sứ của chủ nhân. Ở nước ta hiện chưa có một viện bảo tàng chuyên về ấm đất nhưng trên thế giới, nhất là tại những nơi đông người Trung Hoa, thì khá phổ thông. Ngoài Trà Cụ Văn Vật Quán ở Hongkong, Hàng Châu Trà Khoa Quán ở Hàng Châu, Thiên Phúc Trà Bác Quán ở Chương Châu (Trung Quốc Đại lục), Tĩnh Cương Bác Vật Quán ở Nhật Bản và Bình Lâm Trà Nghiệp Bác Vật Quán ở Ðài Loan là bốn viện bảo tàng nổi tiếng trên thế giới.
Song song với sự phát triển của thương mại toàn cầu, kỹ nghệ trà và ấm đã trở thành một lĩnh vực kinh tế quan trọng của một số quốc gia vùng Ðông Á. Riêng trong kỹ nghệ nặn và sản xuất ấm, chỉ trong mươi năm, nhiều đợt cải tiến về cả hình dáng, màu sắc, chất liệu … tạo nên những thu hút trước đây chưa từng có. Ấm tốt làm tại Ðài Loan hiện nay có hai hãng Tam Hy (三希) và Ðào Tác Phường (陶作坊). Tam Hy chuyên về ấm đất loại cao cấp còn Ðào Tác Phường thì bán nhiều đồ sứ tráng men. Ðời Tống, đồ sứ Trung Hoa nổi tiếng với năm loại Nhữ, Quân, Quan, Ca và Ðịnh Diêu (汝,鈞,官,哥,定窯) trong đó Nhữ Diêu(18) màu xanh có ẩn màu lam là thượng phẩm mà cổ nhân đã ca tụng bằng hai câu thơ:
雨過天青雲破處
者般顏色作將來
Vũ quá thiên thanh vân phá xứ,
Giả bàn nhan sắc tác tương lai.
Sau trận mưa, ánh nắng xuyên qua đám mây
Mọi màu sắc đều xuất hiện ở món đồ sứ này.
Trong nỗ lực cải tiến để tìm kiếm sự độc đáo, Ðào Tác Phường nay đã tái tạo được Nhữ Diêu (nung ở nhiệt độ 12700 C) và sản xuất những bộ đồ trà rất nhã nhưng vì giá thành cao nên chỉ bán ra với số lượng nhỏ. Những bộ ấm này dùng một thời gian có những vết rạn trông càng thêm cổ kính như một bằng chứng đánh dấu giao tình giữa đồ vật với chủ nhân.
Những loại ấm chén theo kiểu Quân Diêu, Quan Diêu, Ca Diêu, có khi pha trộn nhiều hình thức cũng được ưa chuộng trong giới sưu tầm ấm chén. Tuy nhiên, phần đông các trà thủ vẫn thích các loại ấm đất không tráng men kiểu cổ nên các ấm sứ vẫn chỉ chiếm một tỉ lệ nhỏ trong sản xuất.

 

Ấm và chén nhữ diêu do Đào Tác Phường chế tạo

Ở nước ta, tuy uống trà Tàu đã phổ biến trong giới thượng lưu từ thời Lê
thời Nguyễn nhưng đại đa số quần chúng vẫn uống chè tươi, chè nụ, chè vối … như trong tiểu thuyết thời tiền chiến. Chỉ từ khi nhà văn Nguyễn Tuân đề cập đến trong một số truyện ngắn, người nước ta mới quan tâm đến ấm trà bằng đất nung. Tuy nhiên, thú vui này không mấy phổ biến nên ngay cả những người chơi đồ cổ khi nhắc đến ấm Nghi Hưng cũng không chính xác.
Gần đây, trong nước đã xuất hiện một số câu lạc bộ uống trà, nâng thú thưởng ngoạn này lên hàng nghệ thuật để tạo một phong cách riêng. Có người còn thậm xưng thành một “văn hoá trà” của người Việt. Người viết chỉ nghe mà chưa được chứng kiến hay tham dự nên không dám lạm bàn.

Tháng 5 -  2010
 

Chú thích:
 

4.  Trong một số cổ vật tìm thấy tại những thuyền buôn bị đắm, khá nhiều ấm nhỏ kiểu “quả quít” được tìm thấy, chứng tỏ đây là một mặt hàng thông dụng được chở đi bán cho nước ngoài thời Minh – Thanh. Những ấm cổ sưu tập tại Thái Lan, Malaysia cũng có các kiểu ấm Lưu Bội, Mạnh Thần có bịt vàng hay bạc theo sở thích của dân địa phương.
5.  Trích từ Nghi Hưng Tử Sa Từ điển (2002), tr. 152.
6.  Gần đây, số lượng ấm Mạnh Thần được tìm thấy khá nhiều, trong đó có một chiếc ấm màu vàng lớn dưới đáy viết “Ðại Minh Thiên Khải Ðinh Mão Kinh Khê Huệ Mạnh Thần Chế” nên người ta mới biết ông họ Huệ người đất Kinh Khê.
7.  Thủy bình về sau là tên gọi của kiểu ấm nhỏ, thường là độc ẩm có thể nổi trong trà thuyền mà các cụ bảo rằng cân nhau, không triềng.
8. Ðồ giả mạo vì thế cũng hay làm cho sứt mẻ, có khi làm vỡ rồi chắp lại cho ra vẻ cũ để đánh lừa người mua. Kỹ thuật làm cho hàng cũ đi của người Tàu rất tinh vi và thiên biến vạn hoá. Xem thêm Hứa Dật Quần, “Nghi Hưng hồ sơ thức nhập môn toả đàm” (宜興壺初識入門瑣談) phụ bản tạp chí Hồ Nghệ (Teapot) (壺藝) số 11, Ðài Loan 2008 và Trì Tông Hiến, chương V “Danh gia hồ quái trạng hiện hình”, “Tuyển hảo hồ phao hảo trà”, Hữu Nghị, 2005 tr. 107- 29
9. Christiaan J.A. Jorg, Michael Flecker: Porcelain from the Vung Tau Wreck: The Hallstrom Excavation (UK: Sun Tree Publishing Ltd, 2001) tr. 54- 5
10.  Sái Vinh Chương (蔡榮章) trong Trà đạo giáo thất (茶道教室): Trung Quốc trà học nhập môn Cửu Ðường khoá (中國茶學入門九堂課) (Ðài Bắc: Thiên Hạ Viễn Kiến, 2002) đã tổng hợp chín bài học cho người tập uống trà, viết tương đối đầy đủ về các loại trà và nghi thức pha, uống để huấn luyện cho trà nhân cũng như những ai muốn đi sâu vào ngành buôn bán trà cụ và trà liệu.Tuy nhiên, vì trà được trồng ở nhiều vùng, mỗi vùng có một hay nhiều đặc sản nên cũng tự phát triển một lối riêng cho địa phương mình. Ở Ðài Loan hiện nay dùng hai chén đựng trà, một chén nhỏ mà cao, một chén rộng miệng. Khi rót, người ta dùng chén hình ống trước, đổ ra chén lớn rồi dùng chén này như một loại bình ngửi để thưởng thức hương trà.
11.  Nguỵ Dã (960- 1020) tự Trọng Tiên, hiệu Thảo Ðường Cư Sĩ người đất Thiểm Châu đời Bắc Tống.
12.  Học giả Trung Hoa hiện đại (1924 – ? ), chuyên nghiên cứu về Hồng Lâu Mộng (Hồng Học)
13.  Trong các sưu tập của người Việt mang màu sắc dân tộc, tôi thấy khá nhiều bộ “bình vôi” (lime pots), kế đó là đồ sứ Chu Ðậu còn các loại đồ sứ khác thì hiếm hơn.
14.  Những chiếc ấm cũ có vẻ thật rao bán trên internet thường được đấu với giá khá cao [thường là ấm thời Dân Quốc], người thắng thường phải trả vài ba trăm trở lên, có mua cũng chẳng làm gì. Thỉnh thoảng tôi cũng thấy một hai chiếc ấm có đề “Huệ Mạnh Thần chú” nhưng chắc chắn không phải là do Huệ Mạnh Thần đời Minh làm ra mà là loại ấm thương mại chế theo kiểu Mạnh Thần (cuối đời Thanh hay đời Dân Quốc). Những ấm Mạnh Thần loại này thường là chỉ vài chục năm thôi nhưng hình dáng và loại đất tử sa tương đối cũ, có trước phong trào nặn ấm gần đây.
15.  Số mỏ đá để có thể làm ấm không nhiều, phần lớn đã cạn kiệt. Mỗi mỏ phải đào sâu vào trong núi và mỗi lớp đá dùng được chỉ chừng vài mét là cùng. Ấm của Ðệ Nhất Xưởng thường được các danh thủ nặn riêng bán với giá khá cao cho những nhà sưu tập.
16. Ấm Nghi Hưng thường được xếp vào hạng stoneware chứ không phải clayware.
17.  Ðể khỏi lệ thuộc vào nguồn cung cấp từ Hoa lục, các chuyên gia Ðài Loan đã nghiên cứu để áp dụng kỹ thuật cao vào việc pha trộn và tìm kiếm nguyên liệu, nhất là phương pháp chế tạo từ Nhật Bản nên hiện nay kỹ thuật làm ấm của Ðài Loan được đánh giá là cao hơn của Hoa lục. Một số tỉnh miền Hoa Nam tiếp xúc nhiều với bên ngoài nên cũng phải chiều theo thị hiếu quần chúng nên hiện nay nhiều ấm làm tại khu vực Quảng Châu, Hongkong cũng rất khéo, tương tự như ấm của Ðài Loan.
18.  Theo truyền thuyết, Nhữ Diêu chỉ dành riêng cho cung vua đời Tống, và về sau hiếm đến nỗi vua Càn Long đã phải nói là “ít như sao buổi sớm”. Triều Tiên sau này có loại Koryo cũng có màu sắc tương tự.
 

 

Bạn muốn mua Ấm Tử Sa ?

arrow-down-red

dat-hang